ជំងឺគាំងបេះដូង

ជំងឺគាំងបេះដូង (Heart Attack) គឺជាភាវៈអាសន្នផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយ ដែលកើតឡើងនៅពេលលំហូរឈាមទៅកាន់សាច់ដុំបេះដូងត្រូវបានស្ទះ ឬកាត់ផ្តាច់ភ្លាមៗ។ នៅទូទាំងពិភពលោក ជំងឺសរសៃឈាមបេះដូង គឺជាមូលហេតុនៃការស្លាប់លេខ 1 ដោយយោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) មនុស្សប្រមាណ 17.9 លាននាក់ស្លាប់ក្នុងមួយឆ្នាំ ដោយសារជំងឺទាក់ទងនឹងបេះដូង និងសរសៃឈាម ដែលក្នុងនោះការគាំងបេះដូងស្ថិតក្នុងចំណោមមូលហេតុសំខាន់បំផុត។ អ្វីដែលគួរឱ្យព្រួយបារម្ភនោះ គឺថាការគាំងបេះដូងអាចកើតឡើងភ្លាមៗ ដោយគ្មានការព្រមានច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែការយល់ដឹងអំពីរោគសញ្ញា និងកត្តាហានិភ័យ អាចជួយសង្គ្រោះជីវិតបាន។ អត្ថបទនេះនឹងបង្ហាញព័ត៌មានទូទៅអំពីជំងឺនេះ ដើម្បីជាចំណេះដឹងសម្រាប់ការការពារខ្លួន និងក្រុមគ្រួសារ។ សូមកត់សម្គាល់ថា ព័ត៌មាននេះជាចំណេះដឹងទូទៅតែប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការវិនិច្ឆ័យ ឬការព្យាបាលជំនួសវេជ្ជបណ្ឌិតឡើយ។

តើជំងឺគាំងបេះដូងជាអ្វី?

បេះដូងរបស់មនុស្សគឺជាសាច់ដុំមួយដែលដំណើរការឥតឈប់ឈរ ដើម្បីបូមឈាមទៅចិញ្ចឹមរាងកាយទាំងមូល។ ដើម្បីឱ្យបេះដូងអាចដំណើរការបាន សាច់ដុំបេះដូងខ្លួនឯងក៏ត្រូវការឈាមដែលមានអុកស៊ីសែនដែរ ដែលឈាមនេះត្រូវបានផ្គត់ផ្គង់តាមរយៈសរសៃឈាមតូចៗហៅថា សរសៃឈាមកូរ៉ូណារី (Coronary arteries)។ ការគាំងបេះដូងកើតឡើងនៅពេលដែលសរសៃឈាមមួយ ឬច្រើនក្នុងចំណោមសរសៃឈាមទាំងនេះត្រូវបានស្ទះ ធ្វើឱ្យផ្នែកនៃសាច់ដុំបេះដូងខ្វះឈាម និងអុកស៊ីសែន។

នៅពេលដែលសាច់ដុំបេះដូងខ្វះអុកស៊ីសែនយូរពេក កោសិកាបេះដូងនឹងចាប់ផ្តើមខូចខាត និងស្លាប់។ នេះជាមូលហេតុដែលការគាំងបេះដូងត្រូវការការព្យាបាលជាបន្ទាន់ ព្រោះរាល់នាទីដែលកន្លងផុតទៅ សាច់ដុំបេះដូងកាន់តែខូចខាតច្រើន។ ក្នុងន័យវិទ្យាសាស្ត្រ ការគាំងបេះដូងត្រូវបានគេហៅថា Myocardial Infarction ដែលមានន័យថា ការស្លាប់នៃសាច់ដុំបេះដូងដោយសារខ្វះឈាមចិញ្ចឹម។ ការគាំងបេះដូងខុសពីជំងឺបេះដូងឈប់ដើរ (Cardiac Arrest) ដែលបេះដូងឈប់ដំណើរការទាំងស្រុង ទោះបីជាទាំងពីរនេះអាចទាក់ទងគ្នាក៏ដោយ។

មូលហេតុនៃការគាំងបេះដូង

មូលហេតុចម្បងបំផុតនៃការគាំងបេះដូង គឺការកកកុញនៃខ្លាញ់ និងសារធាតុផ្សេងៗនៅតាមជញ្ជាំងសរសៃឈាម ដែលហៅថា ផ្លាក់ (Plaque)។ ផ្លាក់នេះផ្សំឡើងពីកូឡេស្តេរ៉ុល ខ្លាញ់ កាល់ស្យូម និងសារធាតុផ្សេងទៀត។ ដំណើរការនៃការកកកុញនេះ ដែលហៅថា Atherosclerosis កើតឡើងបន្តិចម្តងៗ ក្នុងរយៈពេលច្រើនឆ្នាំ ធ្វើឱ្យសរសៃឈាមកាន់តែតូច និងរឹង។

នៅពេលដែលផ្លាក់នេះប្រេះ ឬបែក រាងកាយនឹងបង្កើតកំណកឈាម (Blood clot) នៅកន្លែងនោះ ដើម្បីព្យាយាមជួសជុល។ ប៉ុន្តែកំណកឈាមនេះអាចស្ទះសរសៃឈាមទាំងស្រុង ធ្វើឱ្យលំហូរឈាមឈប់ភ្លាមៗ ហើយបណ្តាលឱ្យគាំងបេះដូង។ នេះជាមូលហេតុដែលការគាំងបេះដូងច្រើនតែកើតឡើងភ្លាមៗ ទោះបីជាការកកកុញនៃផ្លាក់បានចំណាយពេលច្រើនឆ្នាំក៏ដោយ។ ក្នុងករណីខ្លះ ការគាំងបេះដូងក៏អាចបណ្តាលមកពីការរួញតឹងភ្លាមៗនៃសរសៃឈាមកូរ៉ូណារី (Coronary spasm) ដែរ ទោះបីជាករណីនេះមិនសូវកើតមានញឹកញាប់ក៏ដោយ។

រោគសញ្ញា និងសញ្ញាព្រមាន

ការស្គាល់រោគសញ្ញានៃការគាំងបេះដូង គឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់ ព្រោះការឆ្លើយតបលឿនអាចជួយសង្គ្រោះជីវិត។ រោគសញ្ញាទូទៅបំផុតគឺ ការឈឺ ឬចុកទ្រូង។ អ្នកជំងឺច្រើនតែពិពណ៌នាថា មានអារម្មណ៍ដូចមានវត្ថុធ្ងន់សង្កត់លើទ្រូង ការចុកតឹង ការច្របាច់ ឬការឈឺនៅកណ្តាលទ្រូង ឬខាងឆ្វេងទ្រូង។ ការឈឺនេះអាចមានរយៈពេលច្រើននាទី ឬអាចបាត់ទៅ ហើយវិលមកវិញ។

រោគសញ្ញាមួយចំនួនទៀតរួមមាន៖ ការឈឺដែលរាលដាលទៅកាន់ដៃ (ជាពិសេសដៃឆ្វេង) ស្មា ក ថ្គាម ឬខ្នង។ អ្នកជំងឺក៏អាចមានអារម្មណ៍ ដង្ហើមខ្លី ញើសចេញច្រើនផ្តាច់ៗ ចង់ក្អួត វិលមុខ ឬអស់កម្លាំងខុសពីធម្មតា។ គួរកត់សម្គាល់ថា ស្ត្រី មនុស្សចាស់ និងអ្នកមានជំងឺទឹកនោមផ្អែម ជួនកាលមានរោគសញ្ញាមិនច្បាស់លាស់ ដូចជាការនឿយហត់ ការឈឺក្រពះ ឬដង្ហើមខ្លី ដោយគ្មានការឈឺទ្រូងខ្លាំង។ ការសិក្សាបង្ហាញថា ការគាំងបេះដូងប្រមាណ 1 ភាគ 5 (20%) កើតឡើងដោយ ស្ងាត់ គឺគ្មានរោគសញ្ញាច្បាស់លាស់ ដែលធ្វើឱ្យអ្នកជំងឺមិនដឹងខ្លួន។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើអ្នក ឬនរណាម្នាក់នៅជិត មានរោគសញ្ញាទាំងនេះ សូមកុំរង់ចាំ គួរតែស្វែងរកជំនួយវេជ្ជសាស្ត្រភ្លាមៗ។

កត្តាហានិភ័យ

មានកត្តាមួយចំនួនដែលបង្កើនហានិភ័យនៃការគាំងបេះដូង។ កត្តាខ្លះ យើងមិនអាចផ្លាស់ប្តូរបាន ដូចជា អាយុ (ហានិភ័យកើនឡើងតាមអាយុ) ភេទ និងប្រវត្តិគ្រួសារដែលមានជំងឺបេះដូង។ ប៉ុន្តែកត្តាភាគច្រើន គឺយើងអាចគ្រប់គ្រង និងកែប្រែបាន។

កត្តាហានិភ័យសំខាន់ៗដែលអាចកែប្រែបានរួមមាន៖ ការជក់បារី ដែលបំផ្លាញជញ្ជាំងសរសៃឈាម និងបង្កើនហានិភ័យយ៉ាងខ្លាំង។ ជំងឺលើសសម្ពាធឈាម និងកូឡេស្តេរ៉ុលខ្ពស់ ក៏ជាកត្តាធំដែរ ����្រោះវាបង្កើនល្បឿននៃការកកកុញផ្លាក់។ ជំងឺទឹកនោមផ្អែម ភាពធាត់ ការញ៉ាំអាហារមានខ្លាញ់ខ្ពស់ និងអំបិលច្រើន ការខ្វះការហាត់ប្រាណ និងភាពតានតឹងផ្លូវចិត្តរ៉ាំរ៉ៃ ក៏សុទ្ធតែបង្កើនហានិភ័យ។ ការយល់ដឹងអំពីកត្តាទាំងនេះជាជំហានដំបូងក្នុងការការពារខ្លួន ព្រោះមនុស្សម្នាក់ដែលមានកត្តាហានិភ័យច្រើន គួរតែយកចិត្តទុកដាក់លើសុខភាពបេះដូងឱ្យបានច្រើនជាងគេ។

ការការពារ

ដំណឹងល្អនោះគឺថា ការគាំងបេះដូងភាគច្រើនអាចការពារបាន តាមរយៈការផ្លាស់ប្តូររបៀបរស់នៅ។ ជំហានដ៏សំខាន់បំផុតមួយ គឺការឈប់ជក់បារី ព្រោះការឈប់ជក់បារីអាចកាត់បន្ថយហានិភ័យបានយ៉ាងខ្លាំង ក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លី។ ការញ៉ាំអាហារដែលមានសុខភាពល្អ ដោយបង្កើនបន្លែ ផ្លែឈើ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ និងកាត់បន្ថយខ្លាញ់ អំបិល និងស្ករ ក៏ជួយថែរក្សាបេះដូងបានច្រើនដែរ។

ការហាត់ប្រាណទៀងទាត់ ដូចជាការដើរលឿន ការរត់ ឬការជិះកង់ យ៉ាងហោចណាស់ 30 នាទីក្នុងមួយថ្ងៃ ភាគច្រើននៃថ្ងៃក្នុងសប្តាហ៍ ជួយពង្រឹងបេះដូង និងគ្រប់គ្រងទម្ងន់។ ការគ្រប់គ្រងសម្ពាធឈាម កូឡេស្តេរ៉ុល និងជាតិស្ករក្នុងឈាមឱ្យស្ថិតក្នុងកម្រិតធម្មតា ក៏ជាកត្តាការពារដ៏សំខាន់។ លើសពីនេះ ការគ្រប់គ្រងភាពតានតឹង ការគេងឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ និងការកំណត់ការផឹកគ្រឿងស្រវឹង ក៏រួមចំណែកដល់សុខភាពបេះដូងផងដែរ។ ការត្រួតពិនិត្យសុខភាពប្រចាំឆ្នាំ ជួយឱ្យយើងដឹងពីកត្តាហានិភ័យ មុនពេលវាក្លាយជាបញ្ហាធ្ងន់ធ្ងរ។

អ្វីដែលត្រូវធ្វើពេលមានអាសន្ន

ប្រសិនបើអ្នកសង្ស័យថា នរណាម្នាក់កំពុងគាំងបេះដូង ការឆ្លើយតបលឿនអាចជាកត្តាកំណត់រវាងជីវិត និងសេចក្តីស្លាប់។ រឿងដំបូងបំផុតដែលត្រូវធ្វើ គឺទូរស័ព្ទសុំជំនួយសង្គ្រោះបន្ទាន់ភ្លាមៗ។ នៅកម្ពុជា លេខទូរស័ព្ទសង្គ្រោះបន្ទាន់គឺ 119។ កុំរង់ចាំមើលថាតើរោគសញ្ញាបាត់ដោយខ្លួនឯងឬអត់ ព្រោះការពន្យារពេលធ្វើឱ្យសាច់ដុំបេះដូងខូចខាតកាន់តែច្រើន។

ក្នុងពេលរង់ចាំជំនួយ សូមឱ្យអ្នកជំងឺអង្គុយ ឬដេកឱ្យស្ងប់ស្ងាត់ បន្ធូរសម្លៀកបំពាក់ដែលតឹង និងព្យាយាមឱ្យគាត់នៅស្ងៀម ដើម្បីកុំឱ្យបេះដូងធ្វើការធ្ងន់។ ប្រសិនបើអ្នកជំងឺដួល និងឈប់ដកដង្ហើម អ្នកដែលបានរៀនពីវិធីសង្គ្រោះបេះដូង (CPR) អាចជួយសង្គ្រោះជីវិតបានក្នុងពេលរង់ចាំ។ ការដឹងពីជំហានទាំងនេះជាមុន អាចជួយឱ្យយើងមានប្រតិកម្មបានត្រឹមត្រូវ ក្នុងស្ថានភាពអាសន្ន។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន

ជំងឺគាំងបេះដូង គឺជាភាវៈអាសន្នដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ ប៉ុន្តែក៏ជាជំងឺមួយដែលអាចការពារបានច្រើនដែរ។ តាមរយៈការយល់ដឹងអំពីមូលហេតុ ការស្គាល់រោគសញ្ញាព្រមាន ការគ្រប់គ្រងកត្តាហានិភ័យ និងការរស់នៅប្រកបដោយសុខភាពល្អ យើងអាចកាត់បន្ថយហានិភ័យបានយ៉ាងច្រើន។ សូមចងចាំថា ការថែរក្សាបេះដូង គឺជាការវិនិយោគរយៈពេលវែងសម្រាប់ជីវិត។ ការញ៉ាំអាហារល្អ ការហាត់ប្រាណ ការឈប់ជក់បារី និងការត្រួតពិនិត្យសុខភាពទៀងទាត់ គឺជាការវិនិយោគដ៏ល្អបំផុត។ ប្រសិនបើអ្នកមានការព្រួយបារម្ភអំពីសុខភាពបេះដូងរបស់អ្នក សូមពិគ្រោះជាមួយវេជ្ជបណ្ឌិត ដើម្បីទទួលបានការណែនាំត្រឹមត្រូវ។

ប្រភព៖ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO), មជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រង និងបង្ការជំងឺ សហរដ្ឋអាមេរិក (CDC), Mayo Clinic, American Heart Association។