ប្រវត្តិនៃល្ខោនខោល

   គ្រាន់តែចង់រំលឹកនូវប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរពីភាពរុងរឿង និងកេរ្ត៌ដំណែលវប្បធម៌រូបីនិងអរូបីដែលដូនតាខ្មែរយើងបានបង្កើតនិងអរិរក្សទុកឲកូនចៅជំនាន់ក្រោយ។ ដោយសាភាពរុងរឿងនៃវប្បធម៌ជនជាតិខ្មែរយើងនេះហើយ ទើបធ្វើឲប្រទេសជិតខាងព្យាយាមចម្លងយកទៅកាឡៃធ្វើជាវប្បធម៌របស់ប្រទេសគេ ដោយព្យាយាមបំបាត់នូវប្រភពដើម ហើយអះអាងថាជាវប្បធម៌របស់ជាតិសាសន៌គេទៅវិញ។

   យ៉ាង​ណាមិញ 《ល្ខោនខោល》រឺអ្នកខ្លះហៅថាល្ខោន ពាក់របាំងមុខដែលជារបាំដ៏ចំណាស់មួយរបស់ប្រទេសកម្ពុជាដែលមានដើមកំណើតមុនសម័យអង្គរក្នុងអំឡុងប្រហែលសតវត្សវ៍ទី៩ ត្រូវបានដាក់ស្នើរទៅអង្គការ UNESCO ដើម្បីអភិរក្សសម្បត្តិអរូបី និងដើម្បីឲពិភពលោកបានដឹងថាល្ខោនខោលមានប្រភពមកពីប្រទេសកម្ពុជា ជនជាតិខ្មែរជាអ្នកបង្កើតល្ខោនខោលនេះឡើងមក។ បើយោងតាមវចនានុក្រមខ្មែរ *សម្តចសង្ឃរាជ ជួន ណាត* ពាក្យ​ថា《ល្ខោនខោល》គឺជាពួកល្ខោនប្រុសរឿង《រាមកេរ្ត៍》។ បានជាល្ខោនខោលមានសុទ្ធតែជាសិល្បករប្រុសជាអ្នករាំនោះ មិនមានការកត់ត្រាទុកជាលាយល័ក្ខអក្សរច្បាស់លាស់ទេ ដោយមានមតិពីរលើកយកមកវែកញ៉ែក។ 

   

   មតិទី១៖ គឺប្រហែលកើតឡើងដោយសារមានវិបត្តិទំនាស់សាសនារវាងព្រះពុទ្ធសាសនា និងព្រហ្មញ្ញសាសនានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពួកស្រីរបាំនៃល្ខោនក្បាច់បុរាណ រឺល្ខោនព្រះរាជទ្រព្យដែលក្នុងសម័យអង្គរគេហៅថា "រមាំ" មានដើមកំណើតមុនការចាប់បដិសន្ធិនៃលទ្ធិទេវរាជ "Culte du Dieu Roi" ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ៨០២ ទៅទៀត ហើយពេលដែលខ្មែរគោរពលទ្ធិទេវរាជ គេនិយមហៅស្រីរបាំទាំងនោះថា 《ទេវទាសី》ជាស្រីរបាំនៃព្រះវិហារខាងព្រហ្មញ្ញសាសនា រួចបន្តតួនាទីជាស្រីរបាំនៃព្រះវិហារខាងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (១១៨១~១២១៨) ដូចមានឯកសារខ្លះអាចឲយើងដឹងថា ក្នុងពេលនោះនៅប្រាសាទតាព្រហ្មមានស្រីរបាំចំនួន៦១៥នាក់ និងនៅប្រាសាទព្រះខ័ន ស្រីរបាំមានចំនួនរហូតដល់ទៅ ១០០០នាក់។ ក្រុមអ្នករបាំទាំងនោះ មានតួនាទីសំខាន់ណាស់ គឺជាអ្នកដែលមានភារកិច្ច ចម្លង​ពាក្យបណ្តឹង ពាក្យ​បន់ស្រន់ និងពាក្យឧទ្ទិសទាំងឡាយពីឋានមនុស្សទៅឋាននៃព្រះ គឺឋានសួគ៌ ឋានត្រៃត្រឹងហើយពាំនាំនូវស័ព្ទសាធុការពរពីឋានសួគ៌ចុះមកប្រោះព្រំឋានមនុស្សលោកវិញ។ អ្នកទាំងនោះសុទ្ធតែជាស្រីបរិសុទ្ធមិនមានប្រឡាក់ប្រឡូសអ្វីនិងគ្រឿងមន្ទិលសៅហ្មងទាំងផ្លូវកាយ វាចា ចិត្ត តាមបែបមនុស្សសាមញ្ញឡើយ។ ពិសេសប្រហែលជាក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៨ (១២៤៣~១២៩៥)? ប្រទេសជាតិជួបវិបត្តិសាសនា ដែលមានប្រតិកម្មយ៉ាងខ្លាំងក្លាពីអ្នកកាន់ព្រហ្មញ្ញសាសនា សិវ:និយម ពួកនេះបានកោសលុបរូប ឫបំផ្លាញព្រះពុទ្ធសាសនា បដិមា ផ្សេងៗជាច្រើន នៅប្រាសាទបាយ័ន និងទីដទៃទៀត។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ដើម្បីប្រឆាំងនិងព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងសម័យនោះ ពួកអ្នកកាន់អំណាច មានមន្រ្តីធំៗក្នុងព្រះបរមរាជវាំងបានបង្ខំរួមរស់ស្នេហាជាមួយស្រីរបាំ《ពួកទេវទាសី》ក្បត់ទំនៀមមុន... ហើយប្រហែលចាប់ពីពេលនោះមក ដែលគេឃើញមានការនិយមរបស់ពួកមន្រ្តីក្នុងព្រះបរមរាជវាំងដណ្តឹងយកស្រីរបាំធ្វើជាភរិយារបស់ខ្លួន។ គេឃើញមានសេសសល់ជាក់ស្តែងក្នុងសង្គមខ្មែរ រហូតមកដល់ពេលមុនសង្រ្គាមឆ្នាំ១៩៧០ផ្ទុះឡើងបន្តិច។ ដោយការមិនពេញចិត្តនៅទង្វើរទាំងនោះ គ្រូរបាំបុរាណធំៗនៃជំនាន់អង្គរនោះដែលជាអ្នកកាន់និងគោរពព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយសុទ្ធតែជាអ្នកដែលបានខិតខំ ចំណាយកម្លាំងកាយ ប្រាជ្ញា និងទេពកោសល្យរបស់ខ្លួនបង្ហាត់បង្ហាញនិងអប់រំសិល្បះការិនីឲបានល្អ បានល្បី ដើម្បីបំរើព្រះពុទ្ធសាសនាទៅតាមសទ្ធារជ្រះថ្លារបស់ខ្លួន ក៏បានដកខ្លួនថយរត់គេចជ្រករស់នៅជាមួយប្រជារាស្រ្តជាពុទ្ធសាសនិក ពិសេសគឺយកវត្តអារាមខាងពុទ្ធសាសនាជាបង្អែក ហើយបង្កើតទម្រង់ល្ខោនថ្មីមួយប្រភេទទៀត ដែលមានសុទ្ធតែប្រុសៗជាអ្នករាំ ដើម្បីជៀសវៀងកុំឲអ្នកកាន់អំណាចទាំងឡាយបំផ្លាញសិល្បះរបស់ខ្លួនបានទៀត។ នេះជាការលើកយកមកសំអាងអំពីការកកើតនៃទម្រង់ល្ខោនប្រុស ដែលចេញមកពីប្រភពតែមួយពីល្ខោនក្បាច់បុរាណខ្មែរ ឫល្ខោនព្រះរាជទ្រព្យ ដែលមានសុទ្ធតែសិល្បះការិនីជាអ្នករាំ សូម្បីតែតួរអង្គប្រុសក៏ដោយ។ មតិទី២៖ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនិងចម្ងល់ថាតើហេតុអ្វីបានជាចាស់បុរាណខ្មែរយកសិល្បករប្រុសៗឲរាំជាតួស្រី នៅក្នុងទម្រង់ល្ខោនពាក់មុខដូច្នេះ? ឫក៏និយាយពីដើមកំណើតល្ខោនខោលនោះ? គេតែងតែលើកយកវិបត្តិនៃរាជ្យវង្សស្តេចខ្មែរ ពិសេសគឺការប្តូររាជវង្សពីវង្សវរ្ម័នមកវង្សព្រះបាទត្រសក់ផ្អែមដែលជាអតីតកសិករដាំត្រសក់មានរសជាតិផ្អែមពិសេសជាងគេ មកធ្វើជាទីសំអាង។ 

   បើតាមសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្ប:បានដកស្រង់តាមប្រសាសន៌លោក *ហ្សក សឺដេស* យកមកចុះក្នុងកម្រងសិក្សាកថា 《Annale de I URBA No.1》បោះពុម្ពឆ្នាំ១៩៦៧ ត្រង់ទំព័រ១៥៧ថា៖ Le mot khol serait celui queles Cambodgiens emploient pour designer une variete des grands singes។ ដូច្នេះសម្រាប់លោកសឺដេស ល្ខោនខោលគឺជា《ល្ខោននៃរបាំស្វា》ព្រោះតួអង្គច្រើនជាតួយក្សនិងតួស្វា។

   ចំណែកអ្នកឧកញ៉ាទេពពិទូរ ក្រសេមគន្ថបណ្ឌិតវិញនៅក្នុងទដ្សនាវដ្តីកម្ពុជសូរិយាលេខ៣ ខែ​មិនា ឆ្នាំ១៩៤៨ លោកបានសរសេរថា៖《ចំណែកល្ខោនខោលនោះ គេកំណត់លេងចំពោះតែដែលទាក់ទាមដោយរឿងព្រះជាម្ចាស់គឺព្រះឥសូរ ព្រះនារាយណ៌ ដែលជាព្រះក្នុងសេត្យសាស្រ្តគឺលេងរឿងអវតា "បែងភាគ" របស់ព្រះជាម្ចាស់ដូចរឿងរាមកេរ្ត៌ "រាមាយណ:" សឹងជាប្រវត្តិរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដើម្បីប្រកាសកិត្តិគុណ សេចក្តីខ្លាំងពូកែ និងក្លាហានរបស់ព្រះជាម្ចាស់ និងអ្នកដែលព្រះជាម្ចាស់បានបែងភាគឲមកកើត ដូចជាព្រះរាមតាមក្បួនថា លេងរឿងដូច្នេះជាហេតុផកើតមង្គលសេរីដល់អ្នកលេង និងជាទីប្រោសប្រាណរបស់ព្រះជាម្ចាស់ ទើបគេនិយមលេងមកដល់ឥឡូវនេះ។ ឯពាក្យខោលក្នុងជីវភាពប្រជាជនកម្ពុជាវិញគេនិយមប្រើពាក្យនេះសម្រាប់សម្គាល់គោ ឫក្របីដែលមានស្នែងខ្លី ហើយខបចុះក្រោម ឫសម្គាល់សត្វកន្ទុយខ្លី ឫបើមិនដូច្នោះទេបើកាលណាគេនិយាយថា៖ ធ្វើអ្វីមួយខោលតែម្តង...នោះបានសេចក្តីថា ធ្វើអ្វីមួយនោះដោយមិនបានព្រាងទុកជាមយនឡើយ ពោលគឺគិតឃើញភ្លាម រឺជួបភ្លាមធ្វើភ្លាមតែម្តង។ តាមសម្តីលោកអ្នកប្រាជ្ញបណ្តិត និងការនិយមរបស់ប្រជាជនកម្ពុជាក្នុងការសម្គាល់ខោល ឫ​ល្ខោនខោល​នេះ មានន័យសមរម្យល្អណាស់ ព្រោះបើយើងពិនិត្យមើលទម្រង់ល្ខោនខោល ដែលសេលសល់ដល់យើងសព្វថ្ងៃនេះ យើង​ឃើញថា៖ ល្ខោនខោល គឺជា​ល្ខោន​ពាក់មុខ អ្នករាំធ្វើកាយវិការឥតព្រាងទុកជាមុន ដើម្បីត្រាប់តាមពាក្យសម្តី របស់អ្នកពោល ដែលជាអ្នកមាននាទីដឹកនាំរឿង និង​រៀបរាប់​រឿង ទម្រង់នេះសម្តែងតែរឿងរាមកេរ្ត៌មួយគត់ ដែលជារឿងដែលពោរពេញទៅដោយតួអង្គយក្សនិងស្វា។ ឯការសម្តែងវិញ គឺធ្វើឡើងក្នុងពិធីត្រស្តិសង្រ្កាន្ត គឺពិធីផ្តាច់ឆ្នាំចាស់ចូលឆ្នាំថ្មី៖ រាំដើម្បីបំបាត់ ឧបទ្រពចង្រៃនៃឆ្នាំចាស់ ហើយសុំទេវតាឆ្នាំថ្មី និងវត្ថុសាកសិទ្ធិទាំងអស់ជួយប្រទានស័ព្ទសាធុការពរ សេចក្តីសុខចម្រើន សិរីសួស្ដី ជ័យមង្គល សុំឲបានប្រកបនិងសុភមង្គល និងសំបូររុងរឿងក្នុងជីវភាពជាប្រចាំរបស់ប្រជាជនកម្ពុជា និងមានពេលខ្លះពេលដែលស្រុកទេសជួបវិបត្តិគ្រោះរាំងស្ងួត គេក៏រាំល្ខោនខោលដើម្បីសុំទឹកភ្លៀងផងដែល។ ម្យាងទៀតល្ខោននេះជាទម្រង់ដែលមានសុទ្ធតែសិល្បករប្រុសៗជាអ្នករាំ សូម្បីតែតួអង្គស្រីដូចជា តួនាងសីតា នាងមណ្ឌោគិរី នាងបុញ្ញកាយ ឫនាងសុវណ្ណមច្ចាក៏ដោយ៕ !

*អត្ថបទដកស្រង់ចេញពីប្រវិត្តនៃល្ខោនខោល*